قوانین هوش مصنوعی در جهان: اروپا، آمریکا، چین

قوانین هوش مصنوعی در جهان سه مسیر اصلی را دنبال می‌کنند: اتحادیه اروپا با «قانون هوش مصنوعی» (AI Act) یک چارچوب جامع و ریسک‌محور دارد، آمریکا در سطح فدرال رویکرد کم‌مقررات و یکپارچه‌ساز را برگزیده و ایالت‌ها قوانین جداگانه دارند، و چین با مجموعه‌ای از مقررات هدفمند مثل الزام برچسب‌گذاری محتوای ساخته هوش مصنوعی و افزودن بند هوش مصنوعی به قانون امنیت سایبری پیش می‌رود.

نویسنده: تیم siloow (سیلو سولوشن) — آخرین به‌روزرسانی: آبان ۱۴۰۵

وضعیت تا آبان ۱۴۰۵: در اروپا بیشتر بخش‌های AI Act از ۲ اوت ۲۰۲۶ اجرایی شده و بسته «Digital Omnibus» که از ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶ لازم‌الاجراست، قواعد سامانه‌های پرریسک را به ۲ دسامبر ۲۰۲۷ و ۲ اوت ۲۰۲۸ منتقل کرده است. در آمریکا فرمان اجرایی ۱۴۳۶۵ در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ امضا شد و کلرادو در ۱۴ مه ۲۰۲۶ قانون هوش مصنوعی خود را لغو و با قانون محدودتری جایگزین کرد. در چین مقررات برچسب‌گذاری محتوای هوش مصنوعی از ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ و اصلاحیه قانون امنیت سایبری از ۱ ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی شده است.

این مقاله یک مرور تطبیقی و بی‌طرف است: اول توضیح می‌دهیم رگولاتوری AI یعنی چه، سپس قوانین اروپا، آمریکا و چین را با تاریخ‌های دقیق و منابع رسمی مرور می‌کنیم و در پایان می‌گوییم این قوانین برای کسب‌وکارها و توسعه‌دهندگان فارسی‌زبانی که با مشتریان خارجی کار می‌کنند چه معنایی دارد. این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و مشاوره حقوقی نیست.

قوانین هوش مصنوعی چیست و چرا مهم شده‌اند؟

قوانین هوش مصنوعی مجموعه مقرراتی است که توسعه، عرضه و استفاده از سامانه‌های هوش مصنوعی را تنظیم می‌کند؛ از شفافیت درباره محتوای ساخته ماشین تا ممنوعیت برخی کاربردهای پرخطر. رگولاتوری AI از زمانی جدی شد که هوش مصنوعی مولد به ابزار عمومی تبدیل شد و نگرانی‌هایی درباره جعل عمیق، تبعیض در تصمیم‌گیری خودکار، حریم خصوصی و ایمنی مدل‌های بسیار قدرتمند بالا گرفت.

کشورها در پاسخ به این نگرانی‌ها مسیرهای متفاوتی رفته‌اند. برخی یک قانون جامع نوشته‌اند، برخی به مقررات بخشی و دستورالعمل‌های داوطلبانه اکتفا کرده‌اند و برخی تمرکز را روی کنترل محتوا گذاشته‌اند. شناخت این تفاوت‌ها برای هر کسب‌وکاری که محصول دیجیتال را در چند بازار عرضه می‌کند ضروری است.

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act) چه می‌گوید؟

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نخستین قانون جامع هوش مصنوعی در جهان است که سامانه‌ها را بر اساس سطح ریسک دسته‌بندی می‌کند و برای هر سطح الزامات متفاوتی دارد. این قانون از ۱ اوت ۲۰۲۴ لازم‌الاجرا شده و تعهدات آن به‌صورت مرحله‌ای اعمال می‌شود.

منطق ریسک‌محور AI Act به زبان ساده چهار سطح دارد:

1. ریسک غیرقابل قبول (ممنوع): کاربردهایی مثل امتیازدهی اجتماعی یا دست‌کاری فریبنده رفتار که از ۲ فوریه ۲۰۲۵ ممنوع شده‌اند.
2. ریسک بالا: سامانه‌هایی در حوزه‌هایی مثل استخدام، آموزش، اعتبارسنجی و زیرساخت‌های حیاتی که باید ارزیابی انطباق، مستندسازی و نظارت انسانی داشته باشند.
3. ریسک محدود (شفافیت): مثل چت‌بات‌ها و محتوای ساخته هوش مصنوعی که کاربر باید از ماشینی بودن آن مطلع شود (ماده ۵۰).
4. ریسک حداقلی: بیشتر کاربردهای روزمره مثل فیلتر اسپم که الزام خاصی ندارند.

جدول زمانی زیر از میز خدمات رسمی AI Act در کمیسیون اروپا گرفته شده و تاریخ‌های اصلاح‌شده با بسته Digital Omnibus را نشان می‌دهد:

تاریخ	آنچه اجرایی می‌شود
۱ اوت ۲۰۲۴	لازم‌الاجرا شدن قانون
۲ فوریه ۲۰۲۵	ممنوعیت‌ها و الزام سواد هوش مصنوعی
۲ اوت ۲۰۲۵	قواعد مدل‌های هوش مصنوعی همه‌منظوره (GPAI) و نهادهای حاکمیتی
۲ اوت ۲۰۲۶	بیشتر قواعد و آغاز اجرا، از جمله تعهدات شفافیت ماده ۵۰
۲ دسامبر ۲۰۲۶	ممنوعیت سامانه‌های تولید دیپ‌فیک جنسی بدون رضایت و محتوای سوءاستفاده جنسی از کودکان؛ مهلت انتقالی ماده ۵۰(۲) برای سامانه‌های موجود
۲ اوت ۲۰۲۷	دست‌کم یک محیط آزمون نظارتی (Sandbox) در هر کشور عضو
۲ دسامبر ۲۰۲۷	قواعد سامانه‌های پرریسک پیوست III (مثل استخدام و آموزش)
۲ اوت ۲۰۲۸	قواعد سامانه‌های پرریسک تعبیه‌شده در محصولات تنظیم‌شده (پیوست I)

Digital Omnibus چه چیزی را تغییر داد؟

بسته Digital Omnibus که کمیسیون اروپا در نوامبر ۲۰۲۵ پیشنهاد داد و از ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا شد، اجرای قواعد سامانه‌های پرریسک را به تعویق انداخت، اختیارات «دفتر هوش مصنوعی» اروپا را در نظارت بر مدل‌های همه‌منظوره افزایش داد، برخی رویه‌های ارزیابی انطباق را برای شرکت‌های متوسط ساده کرد و ممنوعیت تازه‌ای برای تولید تصاویر جنسی بدون رضایت و محتوای سوءاستفاده از کودکان افزود. جریمه‌های AI Act برای نقض ممنوعیت‌ها می‌تواند به ۳۵ میلیون یورو یا ۷ درصد گردش مالی جهانی شرکت برسد.

سیاست هوش مصنوعی آمریکا چگونه است؟

سیاست هوش مصنوعی آمریکا در سطح فدرال قانون جامعی مانند AI Act ندارد و دولت فدرال بر رقابت‌پذیری، کاهش مقررات و جلوگیری از پراکندگی قوانین ایالتی تمرکز کرده است. در عوض، ایالت‌هایی مثل کالیفرنیا و کلرادو قوانین خود را تصویب کرده‌اند که بخشی از آن‌ها اکنون زیر فشار سیاست فدرال قرار دارد.

فرمان اجرایی ۱۴۳۶۵ و رویکرد فدرال

فرمان اجرایی ۱۴۳۶۵ با عنوان «تضمین چارچوب سیاست ملی برای هوش مصنوعی» در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ امضا و در فدرال رجیستر منتشر شد. این فرمان سیاست فدرال را بر یک چارچوب ملی واحد بنا می‌کند، به نهادهای فدرال دستور می‌دهد قوانین ایالتی معارض را به چالش بکشند، یک گروه ویژه حقوقی برای این کار تشکیل می‌دهد و بخشی از بودجه‌های فدرال را به هم‌راستایی ایالت‌ها با این سیاست مشروط می‌کند. فرمان اجرایی قانون مصوب کنگره نیست و دامنه اثر آن به تصمیم دادگاه‌ها و اقدام‌های بعدی بستگی دارد.

قوانین ایالتی: کالیفرنیا و کلرادو

• کالیفرنیا، قانون SB ۵۳: «قانون شفافیت هوش مصنوعی مرزی» که در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ امضا شد و از ۱ ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی است. توسعه‌دهندگان مدل‌هایی که با بیش از ۱۰ به توان ۲۶ عملیات آموزش دیده‌اند باید گزارش شفافیت منتشر کنند، حوادث ایمنی جدی را ظرف ۱۵ روز گزارش دهند و از افشاگران محافظت کنند؛ جریمه تا ۱ میلیون دلار برای هر تخلف است.
• کلرادو، از CAIA تا ADMTA: قانون هوش مصنوعی کلرادو (SB ۲۴-۲۰۵) که قرار بود ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ اجرایی شود، در ۱۴ مه ۲۰۲۶ با قانون SB ۲۶-۱۸۹ لغو و جایگزین شد. قانون جدید به‌جای «سامانه پرریسک» بر شفافیت فناوری تصمیم‌گیری خودکار در تصمیم‌های مهم تمرکز دارد و در صورت تکمیل آیین‌نامه‌ها از ۱ ژانویه ۲۰۲۷ اجرایی می‌شود.

نکته: وضعیت قوانین هوش مصنوعی آمریکا به‌سرعت تغییر می‌کند. نمونه کلرادو نشان می‌دهد قانونی که برای اجرا آماده‌سازی شده بود، پیش از اجرایی شدن کاملاً بازنویسی شد. پیش از هر تصمیم انطباقی، متن رسمی و به‌روز قانون را بررسی کنید.

قوانین هوش مصنوعی چین چه ویژگی‌هایی دارد؟

قوانین هوش مصنوعی چین به‌جای یک قانون جامع، از مجموعه‌ای از مقررات هدفمند تشکیل شده که روی خدمات هوش مصنوعی مولد، الگوریتم‌های توصیه‌گر، جعل عمیق و برچسب‌گذاری محتوا تمرکز دارند. نهاد اصلی ناظر، اداره فضای مجازی چین (CAC) است.

• اقدامات موقت مدیریت خدمات هوش مصنوعی مولد: از اوت ۲۰۲۳ اجرایی شده و ارائه‌دهندگان خدمات عمومی هوش مصنوعی مولد را به الزاماتی درباره محتوا، داده آموزشی و ثبت سامانه ملزم می‌کند.
• مقررات برچسب‌گذاری محتوای ساخته هوش مصنوعی: در ۱۴ مارس ۲۰۲۵ از سوی CAC و سه وزارتخانه منتشر شد و همراه با یک استاندارد ملی اجباری از ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ اجرایی شد. محتوای متنی، تصویری، صوتی و ویدیویی ساخته هوش مصنوعی باید هم برچسب آشکار (قابل مشاهده) و هم برچسب ضمنی (در فراداده فایل) داشته باشد.
• اصلاحیه قانون امنیت سایبری: در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۵ از سوی کمیته دائمی کنگره ملی خلق تصویب شد و از ۱ ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی است. این اصلاحیه نخستین بند صریح درباره توسعه ایمن هوش مصنوعی را به قانون افزوده که بر پژوهش پایه، زیرساخت، اخلاق و پایش ریسک تأکید دارد.

چین طرح یک قانون جامع هوش مصنوعی را هم در برنامه قانون‌گذاری ۲۰۲۵ خود به‌عنوان «پروژه بررسی مقدماتی» قرار داده بود، اما تا زمان نگارش این مقاله چنین قانون مستقلی تصویب نشده است.

مقایسه قوانین هوش مصنوعی اروپا، آمریکا و چین

مقایسه قوانین هوش مصنوعی سه قدرت بزرگ نشان می‌دهد اروپا بر حقوق بنیادین و مدیریت ریسک، آمریکا بر نوآوری و یکپارچگی فدرال و چین بر کنترل محتوا و امنیت تأکید دارد. جدول زیر یک مقایسه ویژگی‌محور است و قضاوت ارزشی درباره بهتر یا بدتر بودن هیچ رویکردی ندارد.

ویژگی	اتحادیه اروپا	آمریکا	چین
نوع چارچوب	قانون جامع ریسک‌محور (AI Act)	بدون قانون جامع فدرال؛ فرمان اجرایی و قوانین ایالتی	مقررات هدفمند متعدد و بند هوش مصنوعی در قانون امنیت سایبری
تمرکز اصلی	حقوق بنیادین، ایمنی و شفافیت	رقابت‌پذیری و جلوگیری از پراکندگی قوانین	کنترل محتوا، امنیت و توسعه صنعت
برچسب محتوای هوش مصنوعی	تعهدات شفافیت ماده ۵۰ از اوت ۲۰۲۶	در برخی قوانین ایالتی	برچسب آشکار و ضمنی از سپتامبر ۲۰۲۵
مدل‌های بسیار قدرتمند	قواعد GPAI از اوت ۲۰۲۵	SB ۵۳ کالیفرنیا برای مدل‌های مرزی	ثبت و ارزیابی امنیتی خدمات مولد
اثر فرامرزی	بالا؛ شامل هر سامانه‌ای که در بازار اروپا عرضه شود	محدود به بازار آمریکا و ایالت‌ها	شامل خدمات عرضه‌شده به عموم در چین

این قوانین برای کسب‌وکارها و توسعه‌دهندگان ایرانی چه معنایی دارد؟

قوانین هوش مصنوعی برای کسب‌وکار ایرانی زمانی مستقیماً مهم می‌شود که محصول یا خدمت او به کاربران آن بازارها برسد؛ مثلاً آژانسی که برای مشتری اروپایی سایت با چت‌بات می‌سازد یا اپلیکیشنی که در فروشگاه‌های بین‌المللی عرضه می‌شود. AI Act اثر فرامرزی دارد و به محل استقرار شرکت نگاه نمی‌کند، بلکه به عرضه در بازار اروپا.

• اطلاع‌رسانی چت‌بات: اگر برای مشتری اروپایی چت‌بات یا ایجنت هوش مصنوعی پیاده می‌کنید، کاربر باید بداند با ماشین گفت‌وگو می‌کند.
• برچسب محتوای ساختگی: تصاویر، صدا و ویدیوی ساخته هوش مصنوعی که در آن بازارها منتشر می‌شود نیاز به نشانه‌گذاری دارد.
• مستندسازی: ثبت این‌که کدام بخش محصول از کدام مدل استفاده می‌کند و داده کاربر کجا پردازش می‌شود، انطباق را ساده‌تر می‌کند.
• کاربردهای حساس: ابزارهای غربالگری رزومه، ارزیابی آموزشی یا اعتبارسنجی در دسته پرریسک قرار می‌گیرند و الزامات سنگین‌تری دارند.

در داخل ایران هم بحث تدوین اسناد و سیاست‌های ملی هوش مصنوعی مطرح است، اما این مقاله بر سه چارچوب بین‌المللی تمرکز دارد و جزئیات سیاست داخلی را بررسی نکرده است.

از تجربه تیم siloow: انطباق از مرحله طراحی

تیم siloow در پروژه‌هایی که هوش مصنوعی را به سایت یا وب‌اپلیکیشن اضافه می‌کند، مثل دستیار پاسخ‌گوی فروشگاه یا ابزار تولید متن در پنل مدیریت، از ابتدا چند تصمیم ساده را در طراحی لحاظ می‌کند: نمایش واضح این‌که پاسخ را هوش مصنوعی داده است، امکان ارجاع به اپراتور انسانی، ثبت لاگ برای بررسی خطا و جدا کردن داده‌های شخصی از متنی که برای مدل ارسال می‌شود. تجربه ما این است که افزودن این موارد در مرحله طراحی هزینه کمی دارد، اما اضافه کردن آن‌ها بعد از اعتراض کاربر یا درخواست مشتری خارجی، پرهزینه و عجولانه است. این رویکرد «انطباق از طراحی» جدا از الزام قانونی، اعتماد کاربر را هم بیشتر می‌کند.

جمع‌بندی

• اروپا با AI Act قانون جامع ریسک‌محور دارد؛ بیشتر قواعد از ۲ اوت ۲۰۲۶ اجرایی شده و قواعد پرریسک به ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ منتقل شده است.
• آمریکا قانون جامع فدرال ندارد؛ فرمان اجرایی ۱۴۳۶۵ (دسامبر ۲۰۲۵) با قوانین ایالتی معارض مقابله می‌کند.
• SB ۵۳ کالیفرنیا از ۱ ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی است و کلرادو قانون خود را در مه ۲۰۲۶ لغو و جایگزین کرد.
• چین برچسب‌گذاری محتوای هوش مصنوعی را از ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ الزامی کرده و از ۲۰۲۶ بند هوش مصنوعی در قانون امنیت سایبری دارد.
• کسب‌وکارهایی که به کاربران اروپایی خدمت می‌دهند، فارغ از محل استقرار، باید الزامات شفافیت را رعایت کنند.

اگر می‌خواهید هوش مصنوعی را به‌شکل شفاف و قابل اعتماد در سایت یا وب‌اپلیکیشن خود به کار بگیرید، تیم siloow در خدمات طراحی سایت و ادغام هوش مصنوعی این ملاحظات را از مرحله طراحی لحاظ می‌کند. برای پیگیری تحولات این حوزه هم مگ siloow را دنبال کنید.

منابع

• European Commission — جدول زمانی اجرای قانون هوش مصنوعی اروپا
• Federal Register — فرمان اجرایی ۱۴۳۶۵ درباره چارچوب ملی هوش مصنوعی
• Skadden — لغو و جایگزینی قانون هوش مصنوعی کلرادو
• China Daily (NPC) — تصویب اصلاحیه قانون امنیت سایبری با بند هوش مصنوعی

سوالات متداول درباره قوانین هوش مصنوعی