محدودیت دسترسی کاربران ایرانی به ابزارهای هوش مصنوعی: وضعیت و جایگزین‌های قانونی

دسترسی ایرانیان به هوش مصنوعی از سوی شرکت‌های بزرگ سازنده محدود است: ایران در فهرست رسمی کشورهای پشتیبانی‌شده OpenAI، Anthropic و Gemini API گوگل قرار ندارد و این شرکت‌ها اعلام کرده‌اند استفاده از خارج از فهرست می‌تواند به مسدود یا تعلیق شدن حساب منجر شود. راه قانونی و پایدار برای کسب‌وکارهای ایرانی، استفاده از مدل‌های متن‌باز (open-weight) روی سرور یا رایانه خودشان و سرویس‌هایی است که رسماً در دسترس هستند.

نویسنده: تیم siloow (سیلو سولوشن) — آخرین به‌روزرسانی: آبان ۱۴۰۵

این مقاله وضعیت فعلی دسترسی کاربران ایرانی به ابزارهای مطرح هوش مصنوعی را بر اساس صفحات رسمی خود شرکت‌ها، با تاریخ مشخص، مرور می‌کند؛ توضیح می‌دهد محدودیت از کدام طرف است، چه ریسکی برای حساب‌ها و داده‌های کسب‌وکار دارد و چه جایگزین‌های قانونی، از مدل لوکال تا سرویس‌های داخلی، وجود دارد. این مقاله هیچ روشی برای دور زدن محدودیت‌ها ارائه نمی‌کند.

وضعیت تا آبان ۱۴۰۵: طبق صفحات رسمی که در آبان ۱۴۰۵ (اکتبر ۲۰۲۶) بررسی شدند، ایران در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده API و ChatGPT شرکت OpenAI، فهرست کشورهای Anthropic (Claude) و فهرست مناطق Gemini API و Google AI Studio نیست. اپلیکیشن وب Gemini هم ایران را در فهرست کشورها ندارد، هرچند زبان فارسی را پشتیبانی می‌کند. حالت هوش مصنوعی جستجوی گوگل (AI Mode) از ۱۸ فوریه ۲۰۲۶ به زبان فارسی هم ارائه می‌شود. این فهرست‌ها ممکن است تغییر کنند؛ پیش از هر تصمیم، صفحه رسمی هر سرویس را دوباره ببینید.

آیا کاربران ایرانی به ابزارهای هوش مصنوعی دسترسی دارند؟

کاربران ایرانی به‌طور رسمی به بیشتر ابزارهای تجاری مطرح هوش مصنوعی دسترسی ندارند، چون این شرکت‌ها ایران را در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده خود قرار نداده‌اند. محدودیت در این مورد از سمت ارائه‌دهنده سرویس اعمال می‌شود و جدا از فیلترینگ داخلی است. در عمل یعنی ثبت‌نام، پرداخت و استفاده از API این سرویس‌ها برای افراد و شرکت‌های مستقر در ایران در چارچوب شرایط استفاده آن‌ها مجاز نیست.

برای فهم بهتر این ابزارها و تفاوت‌شان، اگر تازه با این حوزه آشنا شده‌اید، مقاله هوش مصنوعی چیست و راهنمای مدل زبانی بزرگ (LLM) را بخوانید.

کدام سرویس‌ها ایران را در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده ندارند؟

OpenAI، Anthropic و گوگل (در Gemini API، AI Studio و اپلیکیشن وب Gemini) ایران را در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شده ندارند. جدول زیر خلاصه صفحات رسمی این شرکت‌هاست و فقط چیزی را می‌گوید که خود شرکت نوشته است.

سرویس	صفحه رسمی	وضعیت ایران	نکته مهم سیاست
OpenAI (API و ChatGPT)	Supported countries and territories	در فهرست نیست	دسترسی از خارج فهرست ممکن است به مسدود یا تعلیق حساب منجر شود
Anthropic (Claude و API)	Supported countries and regions	در فهرست نیست	شامل افراد حاضر در مناطق پشتیبانی‌نشده و شرکت‌هایی که اکثریت مالکیت‌شان در آن مناطق است
Gemini API و Google AI Studio	Available regions	در فهرست نیست	خارج از فهرست، سرویس در دسترس نیست
اپلیکیشن وب Gemini	Where you can use the Gemini web app	در فهرست کشورها نیست	فارسی در فهرست زبان‌های پشتیبانی‌شده هست

یک نکته کمتر دیده‌شده در سیاست Anthropic این است که محدودیت فقط به محل حضور فیزیکی کاربر مربوط نیست؛ طبق صفحه رسمی، شرکت‌هایی که در یک منطقه پشتیبانی‌نشده ثبت شده‌اند یا اکثریت مالکیت یا کنترل‌شان در اختیار اشخاص آن منطقه است هم مشمول محدودیت هستند، حتی اگر کارکنان‌شان در کشور دیگری باشند. گزارش AFP در سپتامبر ۲۰۲۵ هم این تغییر سیاست را پوشش داده بود.

تحریم هوش مصنوعی از کجا می‌آید و چرا مهم است؟

محدودیت‌های هوش مصنوعی برای ایران عمدتاً از تصمیم شرکت‌ها برای رعایت قوانین کنترل صادرات و تحریم کشور محل ثبت‌شان ناشی می‌شود و در شرایط استفاده آن‌ها بازتاب پیدا می‌کند. این مقاله وارد بحث سیاسی آن نمی‌شود؛ نکته عملی برای کسب‌وکار این است که وقتی ارائه‌دهنده خودش سرویس را برای یک کشور پشتیبانی نمی‌کند، هر استفاده‌ای از آن سرویس روی پایه‌ای ناپایدار بنا شده است.

برای آشنایی با چارچوب قانونی گسترده‌تر هوش مصنوعی در اروپا، آمریکا و چین، مقاله قوانین هوش مصنوعی در جهان را ببینید.

استفاده از سرویس‌های پشتیبانی‌نشده چه ریسکی برای کسب‌وکار دارد؟

استفاده از سرویس‌های هوش مصنوعی که ایران را پشتیبانی نمی‌کنند، برای کسب‌وکار ریسک قطع ناگهانی سرویس، از دست رفتن داده و اعتبار پرداخت‌شده و نقض شرایط استفاده را دارد. این ریسک‌ها نظری نیستند؛ خود ارائه‌دهندگان در صفحات رسمی‌شان به احتمال مسدودسازی حساب اشاره کرده‌اند.

• قطع بی‌خبر سرویس: اگر محصول شما (مثلاً چت‌بات پشتیبانی سایت) به یک API خارجی وابسته باشد، مسدود شدن حساب یعنی از کار افتادن فوری آن بخش.
• از دست رفتن داده و تاریخچه: گفتگوها، فایل‌ها و تنظیمات ذخیره‌شده در حساب ممکن است دیگر قابل بازیابی نباشند.
• ریسک حریم خصوصی: ارسال داده مشتریان به سرویسی که نمی‌توانید قرارداد رسمی با آن داشته باشید، کنترل شما را بر داده کم می‌کند.
• ریسک حقوقی و اعتباری: نقض شرایط استفاده یک سرویس، پایه مناسبی برای محصولی که به مشتری می‌فروشید نیست.

نکته: قبل از ساختن هر قابلیت مبتنی بر هوش مصنوعی برای سایت یا اپلیکیشن، یک سؤال ساده بپرسید: «اگر این سرویس فردا قطع شود، محصول ما چه می‌شود؟» اگر پاسخ «از کار می‌افتد» است، معماری را طوری بچینید که مدل قابل جایگزینی باشد.

جایگزین‌های قانونی برای دسترسی ایرانیان به هوش مصنوعی چیست؟

مهم‌ترین جایگزین قانونی برای دسترسی ایرانیان به هوش مصنوعی، مدل‌های متن‌باز با مجوز آزاد است که می‌توان آن‌ها را دانلود کرد و روی رایانه یا سرور خود اجرا کرد (مدل لوکال). در کنار آن، سرویس‌هایی که رسماً در دسترس هستند و ابزارهای داخلی هم گزینه‌اند.

مدل لوکال و مدل‌های متن‌باز

مدل لوکال یعنی مدل هوش مصنوعی که وزن‌های آن روی سخت‌افزار خود شما اجرا می‌شود و برای هر درخواست به سرور شرکت سازنده وصل نمی‌شود. چند نمونه شناخته‌شده با مجوز رسمی منتشرشده:

• Gemma ۴ گوگل: در ۲ آوریل ۲۰۲۶ با مجوز Apache ۲.۰ منتشر شد و اندازه‌هایی از نسخه‌های کوچک قابل اجرا روی دستگاه‌های لبه تا ۳۱ میلیارد پارامتر دارد.
• Qwen3.۵ علی‌بابا: طبق اعلام Alibaba Cloud در ۱۷ فوریه ۲۰۲۶ با مدل open-weight بزرگ منتشر شد و پشتیبانی زبانی آن از ۱۱۹ به ۲۰۱ زبان و گویش رسید.
• DeepSeek V4: نسخه پیش‌نمایش آن در ۲۴ آوریل ۲۰۲۶ با وزن‌های منتشرشده در Hugging Face و پنجره متنی یک میلیون توکن معرفی شد.

دو هشدار مهم: اول، مجوز هر مدل را جداگانه بخوانید؛ همه مدل‌های «باز» شرایط یکسان ندارند. دوم، کیفیت پاسخ به فارسی را خودتان روی داده واقعی بسنجید؛ پشتیبانی رسمی از یک زبان به معنی کیفیت برابر با انگلیسی نیست.

گزینه	هزینه راه‌اندازی	کنترل روی داده	کیفیت فارسی	پایداری دسترسی
مدل لوکال کوچک روی لپ‌تاپ	پایین	کامل	متوسط؛ نیاز به آزمون	بالا
مدل متن‌باز بزرگ روی سرور اختصاصی	بالا	کامل	خوب تا بسیار خوب؛ نیاز به آزمون	بالا
سرویس داخلی مبتنی بر مدل متن‌باز	پایین تا متوسط	وابسته به قرارداد	متغیر	متوسط تا بالا
سرویس خارجی پشتیبانی‌نشده	متغیر	کم	بالا	پایین (ریسک مسدودی)

سرویس‌های عمومی که رسماً در دسترس‌اند

برخی قابلیت‌های هوش مصنوعی در محصولات عمومی بدون نیاز به حساب ویژه ارائه می‌شوند. برای نمونه، گوگل در ۱۸ فوریه ۲۰۲۶ حالت AI Mode جستجو را به ۵۳ زبان جدید از جمله فارسی گسترش داد (Search Engine Roundtable). همین تغییر روی ترافیک سایت‌های فارسی هم اثر دارد که در مقاله تاثیر AI Overviews بر ترافیک سایت‌های فارسی بررسی شده است.

سرویس‌های داخلی

شماری از شرکت‌های ایرانی سرویس‌های چت و API مبتنی بر مدل‌های متن‌باز ارائه می‌دهند. پیش از استفاده، شفافیت درباره مدل پایه، محل نگهداری داده، قرارداد سطح خدمات و سیاست حریم خصوصی آن‌ها را بررسی کنید. siloow هیچ سرویس داخلی خاصی را تأیید یا رتبه‌بندی نمی‌کند.

چطور یک کسب‌وکار ایرانی می‌تواند با مدل لوکال شروع کند؟

شروع با مدل لوکال یعنی انتخاب یک کاربرد مشخص، آزمودن چند مدل متن‌باز کوچک روی داده واقعی و سپس تصمیم درباره سخت‌افزار. مسیر زیر برای بیشتر تیم‌های کوچک کار می‌کند:

1. یک کاربرد کوچک انتخاب کنید: مثلاً خلاصه‌سازی تیکت‌های پشتیبانی یا جستجوی معنایی در مستندات داخلی.
2. داده آزمون فارسی آماده کنید: ۳۰ تا ۵۰ نمونه واقعی با پاسخ مطلوب.
3. دو یا سه مدل متن‌باز را مقایسه کنید: از نسخه‌های کوچک شروع کنید و کیفیت، سرعت و مصرف حافظه را بسنجید.
4. مجوز را بررسی کنید: اجازه استفاده تجاری و شرایط توزیع را بخوانید.
5. معماری قابل جایگزینی بسازید: مدل را پشت یک لایه API داخلی قرار دهید تا بعداً بتوان آن را عوض کرد.

برای نوشتن دستورهای بهتر به این مدل‌ها، آموزش پرامپت نویسی مفید است؛ مدل‌های کوچک‌تر به دستور دقیق‌تر حساس‌ترند.

محدودیت‌های مدل لوکال چیست؟

مدل لوکال جایگزین کامل مدل‌های پیشرو تجاری نیست: مدل‌های کوچک در استدلال پیچیده و دانش عمومی ضعیف‌ترند و مدل‌های بزرگ سخت‌افزار گران‌قیمت لازم دارند. همچنین نگهداری، به‌روزرسانی و امنیت سرور به عهده خود شماست. برای بسیاری از کاربردهای مشخص و تکراری کسب‌وکار، این محدودیت‌ها قابل مدیریت‌اند، اما انتظار عملکرد برابر با پیشروترین مدل‌ها در همه کارها واقع‌بینانه نیست.

از تجربه تیم siloow: وقتی برای یک وب‌اپلیکیشن مدیریت تیم قابلیت هوشمند طراحی می‌کردیم، تصمیم گرفتیم بخش هوش مصنوعی را پشت یک لایه API داخلی بگذاریم تا مدل پشت آن قابل تعویض باشد. همین تصمیم ساده باعث شد بتوانیم مدل‌های مختلف متن‌باز را بدون دست زدن به رابط کاربری آزمایش کنیم. درس اصلی این بود که برای کاربردهای محدود مثل دسته‌بندی متن، یک مدل کوچک‌تر و پرامپت دقیق، نتیجه قابل قبول و پایدار می‌دهد. اگر می‌خواهید هوش مصنوعی را به شکل قانونی و قابل نگهداری در سایت یا اپلیکیشن خود به کار ببرید، خدمات یکپارچه‌سازی هوش مصنوعی siloow را ببینید.

جمع‌بندی

• ایران در فهرست رسمی کشورهای پشتیبانی‌شده OpenAI، Anthropic و Gemini API نیست.
• OpenAI صراحتاً به احتمال مسدود یا تعلیق شدن حساب‌های خارج از فهرست اشاره کرده است.
• سیاست Anthropic شرکت‌هایی با مالکیت اکثریت در مناطق پشتیبانی‌نشده را هم شامل می‌شود.
• جایگزین قانونی پایدار، مدل‌های متن‌باز با مجوز آزاد و اجرای لوکال است.
• معماری محصول را طوری بسازید که مدل هوش مصنوعی قابل تعویض باشد.

برای مطالب بیشتر درباره هوش مصنوعی در کسب‌وکار، مگ siloow را دنبال کنید.

منابع

• OpenAI: Supported countries and territories
• Anthropic: Supported countries and regions
• Google: Gemini API available regions
• Google Open Source Blog: Gemma 4 under Apache 2.0

سوالات متداول درباره دسترسی ایرانیان به هوش مصنوعی